A. Puisi Bali Anyar
Puisi inggih punika eksprasi jiwa lan pangrasa panyurat sane
kasurat nganggen basa sane lengut lan mamaya cita. Puisi Bali yéning rerehang
ring panglimbak kasusastran Bali, ngranjing ring sajeroning kasusastran Bali
Anyar, sané kawéntenannyané saking pengaruh kasusastran modern sané embas ring
kabudayan Barat (Eropa). Tiosan ring wangun puisi Bali tradisional sakadi
kakawin miwah geguritan sané madrué uger-uger ngwacén tur ngripta manut
pakemnyané, puisi modern puniki wantah madrué uger-uger ngwacén kémanten, tur
ring sajeroning ngripta dagingnyané kapisaratang tur kadasarin antuk rasa
saking sang sané ngripta manut wangun téma lan gaya basannyané sané bebas.
Puisi Bali Anyar, punika wantah sastra sane kaangge nartaang pabesen, ngangge basa sane bawak nanging dagingne padet. Puisi puniki sastra sane kakomunikasiang boya ja gatra, sakewanten karya sastra sane madaging rasa muah napi sane kacingak indik kahuripan. Puisi Bali Anyar ngawit medal duk warsa 1959, sané kacihnayang antuk kamedalang pupulan puisi pakaryan Suntari PR sané mamurda "Basa Bali" munggah ring Majalah Médan Bahasa Yogyakarta. Wusan punika kalanturang antuk medal puisi sané mamurda "Bali" pakaryan Yudha Panik, miwah "Pura Agung Jagatnatha" olih Wayan Rugeg Nataran. Panglimbakan Puisi Bali Anyar kantos mangkin sumingkin becik, puniki kacihnayang antuk medalnyané Pupulan Puisi Bali Anyar pakaryan 1 Madé Suarsa sané taler ngamolihang penghargaan "Sastra Rancagé".
B. Wangun Nyurat Puisi Bali Anyar
Wangun sane kaanggén nyurat Puisi Bali Anyar inggih punika:
1. Murda
Ring sajeroning ngwacén murda ring Puisi Bali Anyar sapatutnyané
sampun wénten bayangan utawi nentuang napi sane kacaritayang olih sang pangawi
napiké indik genah, indik imanusa, indik kahanan miwah sane lianan.
2. Unteng (Suksma/Tetuek/Tema)
Risampune nyurat Puisi Bali Anyar punika iraga mautsaha
nanggepin tetuek napi sane kacaritayang olih sang pangwacén minakadi, indik
pendidikan agama, adat, nasehat, gambaran masyarakat, kepahlawanan miwah sane
tiosan.
3. Kanti Suara (Suara)
Kanti suara penting pisan ring karangan sane marupa puisi
santukan ring pangaturan punika adung pisan mangdanë becik kapireng utawi
kawacén.
4. Lengkara
Mangdané polih panekanan miwah panguripin ring sajeroning kruna ring lengkara punika, dados ipun lengkara punika kapotong-kapotong nglantur kasurat ke sor mangdané lengkara punika kaping untap jagi marupa puisi utawi sajak.
5. Wirasa (Daya Bayang/Imajinasi)
Para pangawi puisi sadurung nyurat mautsaha nguripin daging
karangan ipun mangdané maurip miwah polih ngiket atin sang pangwacén. Salantur
ipun para pangwacén utaman ipun daweg ngwacén utawi neklamasiang mangda
mautsaha nguripin puisi punika ngantos paek utawi pateh sareng pikayunan sang
pangawi.
6. Kosa Basa
Sang pangawi mahutsaha ngrereh kruna-kruna sane tepat utawi pas miwah nentuang kabecikan puisi punika yening nenten mampu/kirang indik basa kakawian punika nenten becik kawacen utawi kapireng.
C. Caciren Puisi Bali Anyar
1. Puisi bali anyar nenten makeh awig-awig (aturan)
2. Puisi bali anyar madaging wastan pangawi
3. Judul utawi murdanyane bebas
4. Tema utawi untenganyane bebas
D. Uger-uger Ngwacen Puisi Bali Anyar
Sajeroning ngwacén puisi wenten makudang-kudang uger-uger utawi
pidabdab sané patut uratiang. Uger-uger punika luire:
1. Wirasa (Interprestasi)
Inggih punika pidabdab narka utawi nafsir indik daging utawi
tetuek suksman puisiné. Riantukan ring sajeroning awi-awian puisi modern
wirasan utawi suksmannyané pada matiosan nganutin pikardin sang sané ngripta
puisiné, minakadinnyané:
a. Wénten sané madaging indik kalulutan
b. Wenten sané madaging indik kasinatrian
c. Wénten sané madaging indik kritik sosial
d. Wénten sané madaging indik kasengsaran,
e. Wénten sané madaging indik kaasrian miwah sané tiosan.
2. Wirama (Olah Vokal)
Inggih punika ring sajeroning ngwacén puisi patut sang sané jagi ngwacén punika nelebang dumun antuk minayang suara nengen, suara ardhasuara, suara cendek utawi suara lantang, tur ring sajeroning ngwacén sawyakti mangdané tatas kapireng olih sang sané manonton.
3. Semita (Ekpresi)
Inggih punika ri kala ngwacén puisi semu utawi tata wedana
patut kanutang majeng ring watak utawi suksman daging puisi sané kawacen.
4. Wiraga (Olah Tubuh)
Inggih punika gaya utawi gerakan tubuh patut kanutang taler
ring kawéntenan semitané, antuk pidabdab sakadi: mamargi, malinggih, matimpuh,
miwah sané tiosan, mangda sida kapanggihin lengut, pangus miwah nglangenin ri
kala ngwacén.
5. Wates lengkara
Inggih punika ring sajeroning ngwacén puisi, mangdané sang
sané ngwacén sumeken tatas majeng ring tetuek bebaosan miwah unteng pikayun
sané wénten ring puisiné, ring dija sapatutnyané matanjekan utawi mararian
taler ring dija patutnyané ngwacén gelis, riantukan saking piteges wates
lengkarané punika sang sané ngwacén sida sada alon mangsegan angkihan.
E. Unsur Intrinsik miwah Ekstrinsik ring Puisi
Yaning telehin tetilik tata wangun puisi anyar wénten
ngenénin indik instriksik (sané kasirat) lan ékstrinsik (wangun sané
kasurat).
1. Instrinsik
Tetilik saking intrinsik minakadi:
a. Unteng (Tema), napi sane kacaritayang olih sang pangwacén
minakadi, indik pendidikan agama. adat, kepahlawanan miwah sane tiosan.
b. Rasa, rasa sané karasayang (bagia, sungsut, girang, muah
sené siosan).
c. Piteket, tetuwek sané kaaptiang olih sang ngaripta.
2. Ekstrinsik
Saking ekstrinsik minakadi:
a. Wagun Puisi (Tipografi), larik/baris (gebogan kruna acarik), bait (pupulan larik
apada).
b. Diksi, pilihan kruna, lengkara sané lengut lan rima/sajak: pada
lingsa wanda/kecap sané lengut ring larik utawi bait.
c. Imaji, pewayangan sané ngawinang sang ngawacén sareng ngrasayang
kadi sang pangawi utawi sang ngawacén ngalanglang buana manut cecingaknyanė.
F. Conto Puisi Bali Anyar
Sekar Bhuana
Minyik ngalub satmaka sekar
cempaka
nagingin sekancan kaweruhan sang
kumara
titiang angob ring carannyane
mabaos
tiang kalangen ring kenyem
manisnyane I guru
satmaka ujanne neduhin sang
pertiwi
duh, gurun titiange sane pinaka
baskara ring jagate
tan sida titiang ngewales
makasami pasuecan guru
anggen titiang bekel ngupapira
idupe
nambakin duka sengsara sundih
rikala titiang kapetengan
kaweruhan sane kapicayang
pinaka embahan toya ring tukade
ageng
satmaka genitri sane tan sida
kawilangin
anggen titiang dasar nasarin
pemargi idup
duh Gurun títiange,
genah utama sane kapolihang
linggih utama pinih utama
Rahayu pemargi rahayu
Badung, 2022
Olih: Pande Sugiarta
Buku Modul Belajar Siswa Palajahan Basa, Aksara, miwah Sastra Bali
I Gusti Ngurah Purnama Adi Putra, S.Pd., M.Pd.
Ni Nyoman Susanti, S.Pd.
I Putu Pande Sugiarta, S.Pd., M.Pd.
Ida Bagus Surya Matra Atmaja, S.S., M.Pd.
Catur Wangsa Mandiri
Ni Putu Gadis Pustika Sari
